Ana içeriğe atla

Adaletin Gölgesinde... En Eski Dua, En Geç Misafir



Adalet… İnsanlığın en eski duası, en geç gelen misafiri. Türkiye’de de Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM) kararlarında “makul sürede yargılanma hakkı ihlali” sık sık vurgulanıyor. Dünyanın bir çok ülkesi de buradan farksız değil. Adaleti gecikmiş ünlü mahkûmlar hemen akla geliyor: Nelson Mandela, Angela Davis, Aung San Suu Kyi… Bugün de Türkiye’de hâlâ davası süren çok sayıda tutuklu var.

Adalet, bir çocuğun elinden alınan ekmekte saklıdır; bir imparatorun tahtına konan kanunda da. Yani adalet, hem gündelik hayatta en küçük şeylerde hem de devletlerin en büyük yasalarında kendini gösterir. Sokakta, pazarda, komşulukta, bir çocuğun hakkını korumakta da aranmalıdır. Adaletin kaynağı hem mikro düzeyde (bireyin davranışlarında) hem de makro düzeyde (devletin yasalarında) gizlidir. Çünkü küçük bir haksızlık görmezden gelinirse, büyük adaletsizliklerin yolu açılır.

Platon, adaleti bir kentin kalbi gibi görür; her sınıf, her insan, kendi işini yaptığında atar bu kalp. Aristoteles ise daha da ileri gider, adaleti erdemlerin tacı sayar. Adalet, herkesin “kendi yerine razı olması” ve başkasının işine karışmamasıyla gerçekleşir. Herkes kendi işini yaptığında düzen doğar. Aristoteles adaleti erdemlerin zirvesi olarak görmeseydi, insanların bir arada yaşayabilmesi mümkün olur muydu?

Mevlânâ, kelimeleri bıçak gibi keskinleştirir: “Adalet, bir şeyi yerine koymaktır; zulümse onu yerinden etmektir.” Tarih, adaletin ateşinden geçenlerin hikâyeleriyle doludur. Bir gün Hz. Ömer, oğlunun devlet malını ticarette kullandığını duyar. Halk, “Bu haksızlıktır” dediğinde tereddütsüz emreder: Kazanç hazineye iade edilecek. O an, adalet yalnızca söylenmedi; ete kemiğe büründü.
Peki ya bugün?

Montaigne’in sesi başka bir yerden gelir: “Bir yerde suç, başka bir yerde erdem…” Yani adalet bazen pusulasını kaybeder, kültürün rüzgârına kapılır. İnsanların yargıları mutlak değildir; kültüre ve koşullara bağlıdır. Bir yerde kan davası, namus ve adaletin gereği sayılırken; başka bir yerde başka bir zamanda cinayet olarak kabul edilir. İnsana düşen görev, kendi alışkanlıklarını mutlak doğru sanmadan önce farklı kültürlere bakmak, hoşgörüyü ve sorgulamayı öğrenmektir.

Spinoza, bu yüzden adaleti aklın ortak paydasında arar; akıllar birleşmeden yasalar köksüz kalır. Russell, adaletin eşitliğin bir başlangıç çizgisi olmadığını bilir. Ona göre dezavantajlı olanı kaldırmayan bir adalet, yalnızca güçlülerin incelikli zulmüdür. Montaigne de adaletin ölçüsünü güçsüzlerin durumunda arar. Çünkü güçlü zaten kendini koruyabilir; asıl sınav, toplumun doğaya, zayıfa, yoksula, engelliye, kadına, kimsesize karşı tutumudur. Eğer bir “adalet” düzeni, toplumdaki güçsüzleri hesaba katmıyorsa, onların dezavantajlarını gidermiyorsa; aslında adalet değil, güçlünün çıkarını koruyan bir sistemdir.

Diderot, özgürlükle örer bu düşünceyi: Özgürlük yoksa, kanun yalnızca paranganın adıdır. Foucault ise karanlık bir köşeden fısıldar: Hukuk, yalnızca adaleti dağıtmaz; aynı zamanda gözetler, disipline eder, ehlileştirir. Adalet, iktidarın en zarif maskesi olabilir. Hukuk, bireyleri iktidara uyumlu hale getirir; itaatkâr, kontrol edilebilir vatandaşlar yaratır. Özetle Foucault, adaletin saf, evrensel ve tarafsız bir şey olmadığını; iktidarın gözetleme, disiplin ve kontrol mekanizmalarının üzerini örten güzel bir maske olabileceğini anlatır.

Edebiyat da bu tartıya kalbini koyar. Victor Hugo, Sefiller’de Jean Valjean’ı bir ekmek için yıllarca küreğe mahkûm eder ve sorar: “Bu mu adalet? Yoksa adalet, insanı yeniden insan kılmak mıdır?”

Adalet görünmez bir terazidir. Bir kefesinde kanun, diğerinde vicdan vardır. Terazinin bir tarafı ağır basarsa, dünya yamulur. Kanun ağır basarsa merhamet boğulur; merhamet ağır basarsa hakkaniyet erir.

Belki de adalet, hiç gelmeyecek bir misafirdir. Belki de o, her insanın içinde sessizce hüküm veren, gözleriyle değil, kalbiyle tartan hâkimdir.
Ve biz, bugün bu ülkede şunu sormak zorundayız: Kaç dosya raflarda tozlanıyor? Kaç insan “makul süre” diye beklerken yıllarını kaybediyor? Kaç çocuk, bir davanın uzaması yüzünden hakkını alamıyor? Kaç milyon insan kendini kanun karşısında eşit hissetmiyor?

Adalet, sadece mahkeme salonlarında değil, gündelik hayatın her köşesinde aranmalı. Çünkü bir çocuğun elinden alınan ekmekle, bir imparatorun tahtına yazılan kanun arasında fark yoktur. Her ikisi de insanın terazisini sarsar.

Yorumlar

Bu blogdaki popüler yayınlar

Misafir

Feriha, dağın yamacındaki dar patikadan ilerlerken rüzgârın uğultusuna gece çökmüştü. Ay, bulutların arkasında kaybolmuş; gökyüzü, insanın kendine bile söylemekten çekineceği sorular gibi kararmıştı. Baykuş derin derin ötüyordu ötelerde. Ona “Oraya çıkarsan, geri dönüşün olmayabilir,” demişlerdi. Ama o geri dönmek için gitmiyordu. Zirveye vardığında, taşların arasında tuhaf bir sessizlik çöktü. Rüzgâr bile susmuştu. Sanki dünya nefesini tutmuştu. Tam o anda, karanlığın içinden bir ses yükseldi: “Neyi bilmek istiyorsun?” Feriha irkildi. Ses, ne erkekti ne kadın, ne insan ne de yabancı. Sanki varlığın bizzat dokusundan süzülüp evrenin tümünü dolaşıp geliyordu.  — İçimdeki karanlık, sen misin? Ses karşılık verdi: “Ben sizin karanlığınızın nefesiyim, gölgesiyiim, ışığıyım. Sor.” Feriha, yutkundu. — Hayatın anlamı nedir? Neden doğuyoruz? Neden ölüyoruz? Ya bu çocukların suçu, bütün bu acının, sevincin karşılığı ne? Sessizlik uzun sürdü… O kadar uzun ki, Feriha artık ses gelm...

Karanlıkla El Sıkışmak

Tam pes etmek üzere olduğum bir gecede, kafamın içinde verdiğim savaşı zor da olsa kazandım. O gecenin sabahına ben çıktım ama içimdeki kimseyi sağ bırakmadım.. Satranç, Stefan Zweig Yazı yazmak, bazen içten gelen bir hıçkırıktır; bazen de dünya ile kurduğumuz bağdan doğan bir aydınlanmanın kelimelere dökülmüş halidir. Son dönemde izlediğim filmler, okuduğum kitaplar ve hayatıma giren insanlar bana şunu bir kez daha gösterdi: İnsanın kendisiyle kurduğu ilişki, dış dünya ile kurduğu tüm ilişkilerden daha çetin ve daha çalkantılıdır. ​Çünkü insan sadece gördüğümüz o vitrinden ibaret değildir. Her birimiz, içimizde sakladığımız, bastırdığımız ve hatta kendimizden bile gizlediğimiz bir karanlığı taşırız. Bu yüzden gerçek bir dönüşüm, yüzeydeki geçici iyileşmelerle değil, ancak içsel bir yıkımla başlar. Tıpkı bir tohumun filizlenmesi için kabuğunu çatlatması gibi; eski benlik parçalanmadan yeni bir benlik doğamaz. ​Modern insanın en büyük yanılgılarından biri, karanlık duyguları...

Babamın İzi

O akşam gökyüzü erkenden karardı. Yağmur önce ince ince döküldü, sonra birden gök yarılmış gibi boşaldı. “Yola çıkmazsak sabaha kadar buralarda kalırız,” dedi babam. Lice’den Akro’ya gidecektik. Her zamanki gibi önde o vardı; sessiz, iri adımlarla, rüzgârı yaran bir gölge gibi yürüyordu. Ben de onun bastığı yerlere basmaya çalışıyor, izlerini takip ettikçe kendimi daha güvende hissediyordum. Yağmur çoğaldıkça yol kararırken, her çakan yıldırımdan sonra babamın gölgesi de onunla birlikte yürüyormuş gibi görünürdü. Çamur ayağımı çekmesin diye eski potinlerimden birini giymiştim; yine de her adımda içi suyla doluyordu. Yıldırım çaktığında çarşının taş sokakları bir an aydınlanıyor, ardından yeniden zifiri karanlığa gömülüyordu. O kısa aydınlıkta, yol kenarındaki meşe ve kavakların yağmurla devrilir gibi sallanışını hiç unutmam. Babam o gece neredeyse hiç konuşmadı. Ara ara başını kaldırıp göğe baktığında, yüzünü görürdüm: ıslak bıyıkları ve mavi gözleri karanlığın içinde parlı...