Ana içeriğe atla

Kalabalığın İçinde Kaybolmak

Sürü psikolojisi bazen aklımızı bastırır, bazen de kolektif bir bilgelik yaratır.

Bir insan tek başına cesurdur. Akıl yürütür, tartar, sorgular. Ama kalabalığın içine karıştığında işler değişir. Hepimiz bir noktada “herkes böyle yapıyorsa, ben de yanlış olamam” diye düşünmedik mi? İşte tam da bu noktada, bireyin sesi yerini sürünün uğultusuna bırakır.

Tarihte nice olay, kalabalığın büyüsüyle şekillendi. Fransız Devrimi’nin meydanlarında kitlelerin öfkesi kralların tahtını yıktı. Birkaç yıl önce, Eylül’de İran Ahlak Polisi tarafından ‘başörtüsünü İslam yasalarına göre takmadığı’ gerekçesiyle Tahran’da gözaltına alınan ve uğradığı şiddet sonucunda 16 Eylül’de hayatını kaybeden Mahsa Jina Amini’nin ölümünün ardından ülke genelinde protestolar başladı. Bir futbol tribününde yükselen tezahürat, binlerce insanın aynı duyguda birleşmesini sağlayabildi. Sivas'ta binlerce insanın şuursuzca bir otelin etrafına toplandığını hepimiz gördük. Sosyal medyada da benzer bir tablo var: Bir gencin başlattığı küçük bir cümle, milyonların aynı etiketi paylaşmasına yol açabiliyor. Bazen haklı bir isyan, bazen akılsızca bir linç…

Psikoloji bize şunu söylüyor: İnsan beyninin karar mekanizması yalnızca mantıkla işlemez; duygular da direksiyonun başındadır. Kalabalık içinde bu duygular bulaşıcıdır. Asch’in deneylerinde gördüğümüz gibi, tek bir yanlış cevabı bile herkes söylüyorsa, çoğu birey kendi gözlerine güvenmekten vazgeçer. “Belki ben yanılıyorum” diye düşünür.

Ama sürü psikolojisi her zaman karanlık değildir. Doğru koşullarda, kalabalığın bilgeliği de vardır. Bir geminin batığına ait parçayı yüzlerce kişinin tahminleri tek tek yanılırken, ortalama değer gerçeğe en çok yaklaşır. Çeşitlilik ve bağımsızlık varsa, sürü yanılgı değil, kolektif akıl üretir.

Günümüzde bunun yansımalarını kendi hayatımızda da görüyoruz. Çoğumuzun başına gelmiştir, bir anda arsa, konut, borsa yükselirken, “herkes alıyor” diye girip balon patladığında kaybettiğimiz oldu. Bir dönem herkesin aynı kripto paraya saldırması, bir gecede milyonlar kazandırıp ertesi gün milyonlar yitirmesine yol açtı. Geçmişten de ders almaz insan ;1630’lar, Hollanda'da Lale soğanları altından bile değerli hale geldi, fiyatlar uçtu. Balon patlayınca binlerce insan iflas etti. Bir lale soğanı bir Villa fiyatında iken bile insanlar uyanamadı. Ya Hitlerin peşinden gidenler.
   Mahalle arasında açılan yeni bir kafe, sırf kalabalık diye cazip görünüyor; ama kahvesi, çayı belki de vasat.

Ve sosyal medya… Bir sabah uyandığımızda hiç tanımadığımız birini, “herkes eleştiriyor” diye sorgulamadan yargıladığımızı fark ettik. Linç kültürü, sürü psikolojisinin en çıplak yüzlerinden biri. Kalabalığın vicdanı, bireyin vicdanını bastırabiliyor.

Kalabalık içinde sürüklenmek insani bir zaaf. Ama belki de asıl erdem, kalabalığın ortasında bile kendi aklımızın sesini duyabilmekte. Bir adım geri çekilip şu soruyu sorabilmekte: “Ben bunu gerçekten istiyor muyum, yoksa sadece herkes böyle yapıyor diye mi yapıyorum?”

Sürü bizi bazen yanlışa, bazen doğruya götürür. Ama unutmayalım: En büyük sorumluluk, sürüye kapılmadan kendi yolumuzu çizebilmekte. Çünkü kalabalığın içinde kaybolan akıllar çoktur; ama tarih, çoğunluğa rağmen doğruyu savunan azınlığı yazar.


Yorumlar

Bu blogdaki popüler yayınlar

Misafir

Feriha, dağın yamacındaki dar patikadan ilerlerken rüzgârın uğultusuna gece çökmüştü. Ay, bulutların arkasında kaybolmuş; gökyüzü, insanın kendine bile söylemekten çekineceği sorular gibi kararmıştı. Baykuş derin derin ötüyordu ötelerde. Ona “Oraya çıkarsan, geri dönüşün olmayabilir,” demişlerdi. Ama o geri dönmek için gitmiyordu. Zirveye vardığında, taşların arasında tuhaf bir sessizlik çöktü. Rüzgâr bile susmuştu. Sanki dünya nefesini tutmuştu. Tam o anda, karanlığın içinden bir ses yükseldi: “Neyi bilmek istiyorsun?” Feriha irkildi. Ses, ne erkekti ne kadın, ne insan ne de yabancı. Sanki varlığın bizzat dokusundan süzülüp evrenin tümünü dolaşıp geliyordu.  — İçimdeki karanlık, sen misin? Ses karşılık verdi: “Ben sizin karanlığınızın nefesiyim, gölgesiyiim, ışığıyım. Sor.” Feriha, yutkundu. — Hayatın anlamı nedir? Neden doğuyoruz? Neden ölüyoruz? Ya bu çocukların suçu, bütün bu acının, sevincin karşılığı ne? Sessizlik uzun sürdü… O kadar uzun ki, Feriha artık ses gelm...

Karanlıkla El Sıkışmak

Tam pes etmek üzere olduğum bir gecede, kafamın içinde verdiğim savaşı zor da olsa kazandım. O gecenin sabahına ben çıktım ama içimdeki kimseyi sağ bırakmadım.. Satranç, Stefan Zweig Yazı yazmak, bazen içten gelen bir hıçkırıktır; bazen de dünya ile kurduğumuz bağdan doğan bir aydınlanmanın kelimelere dökülmüş halidir. Son dönemde izlediğim filmler, okuduğum kitaplar ve hayatıma giren insanlar bana şunu bir kez daha gösterdi: İnsanın kendisiyle kurduğu ilişki, dış dünya ile kurduğu tüm ilişkilerden daha çetin ve daha çalkantılıdır. ​Çünkü insan sadece gördüğümüz o vitrinden ibaret değildir. Her birimiz, içimizde sakladığımız, bastırdığımız ve hatta kendimizden bile gizlediğimiz bir karanlığı taşırız. Bu yüzden gerçek bir dönüşüm, yüzeydeki geçici iyileşmelerle değil, ancak içsel bir yıkımla başlar. Tıpkı bir tohumun filizlenmesi için kabuğunu çatlatması gibi; eski benlik parçalanmadan yeni bir benlik doğamaz. ​Modern insanın en büyük yanılgılarından biri, karanlık duyguları...

Babamın İzi

O akşam gökyüzü erkenden karardı. Yağmur önce ince ince döküldü, sonra birden gök yarılmış gibi boşaldı. “Yola çıkmazsak sabaha kadar buralarda kalırız,” dedi babam. Lice’den Akro’ya gidecektik. Her zamanki gibi önde o vardı; sessiz, iri adımlarla, rüzgârı yaran bir gölge gibi yürüyordu. Ben de onun bastığı yerlere basmaya çalışıyor, izlerini takip ettikçe kendimi daha güvende hissediyordum. Yağmur çoğaldıkça yol kararırken, her çakan yıldırımdan sonra babamın gölgesi de onunla birlikte yürüyormuş gibi görünürdü. Çamur ayağımı çekmesin diye eski potinlerimden birini giymiştim; yine de her adımda içi suyla doluyordu. Yıldırım çaktığında çarşının taş sokakları bir an aydınlanıyor, ardından yeniden zifiri karanlığa gömülüyordu. O kısa aydınlıkta, yol kenarındaki meşe ve kavakların yağmurla devrilir gibi sallanışını hiç unutmam. Babam o gece neredeyse hiç konuşmadı. Ara ara başını kaldırıp göğe baktığında, yüzünü görürdüm: ıslak bıyıkları ve mavi gözleri karanlığın içinde parlı...